O kościele
Budowa kościoła rozpoczęła się w 1694 r. i trwała do 1717 r., pod kierownictwem architekta Stanisława Narockiego. Był to okres, gdy litewscy możnowładcy dążyli do wznoszenia nie tylko funkcjonalnych, ale i estetycznie imponujących świątyń. Wojewoda wileński Kazimierz Jan Sapieha, będąc fundatorem kościoła, osadził tu zakonników trynitarzy, którzy zajęli się budową i wystrojem kościoła.
Jedną z najważniejszych postaci, które przyczyniły się do piękna tego kościoła, był włoski mistrz Pietro Perti, który dzięki sztukateriom nadał wnętrzu szczególną wystawność. Dekorowanie kościoła trwało długo – od zakończenia prac wstępnych w 1716 r. do ostatecznego ukończenia w 1756 r. Biskup Paweł Ksawery Brzostowski kilkakrotnie konsekrował kościół, nadając mu różne tytuły, takie jak Świętej Trójcy i Narodzenia Najświętszej Maryi Panny.
Niestety, kościół Zbawiciela w Wilnie niejednokrotnie cierpiał wskutek historycznych przekształceń. Po powstaniu 1863 r. władze carskie zamknęły klasztor trynitarzy i przekształciły kościół w cerkiew św. Michała Archanioła. W tym okresie został on zdewastowany – zburzono sklepienia drugiej kondygnacji, zniszczono rokokową ambonę, a ołtarz centralny zastąpiono przedsionkiem o utylitarnych formach.
W XX w. kościół przeszedł jeszcze więcej zmian. W okresie międzywojennym mieścił się w nim szpital wojskowy i kliniki uniwersyteckie, a w czasach sowieckich – magazyn intendentury wojskowej. Dopiero po odzyskaniu niepodległości, w 1993 r., zespół został odrestaurowany, a w 2000 r. opiekę nad tym miejscem przejęli bracia i siostry zgromadzenia św. Jana.
Pod względem architektonicznym kościół wyróżnia się centralnym planem ośmiokątnym, przykrytym oryginalną ośmiokątną kopułą. Dekoracja kopuły i rzeźby całkowicie ukrywają konstrukcję bębna, nadając kościołowi szczególny efekt wizualny. Na fasadzie widoczny jest fryz z motywami roślinnymi z grupą jeńców wojennych, symbolizujący misję trynitarzy polegającą na wykupywaniu jeńców.
Wewnątrz kościoła w 1726 r. ustawiono sześć barokowych ołtarzy i ambonę o formach rokokowych, których elementy dekoracyjne zostały starannie wykonane. W ołtarzu centralnym stała kopia cudownej figury Jezusa Nazareńskiego, obecnie przeniesiona do kościoła św. Piotra i Pawła. W XVIII w. fasadę kościoła uzupełniły dwie masywne czworokątne wieże, zwieńczone spiczastymi hełmami.
Dziś kościół Zbawiciela w Wilnie jest nie tylko ważnym zabytkiem architektury, ale i żywym świadkiem historii, opowiadającym o kulturowym i religijnym dziedzictwie Wilna.
Galeria i zasoby
Opisy materiałów archiwalnych są podane po litewsku.
Peizaže pavaizduotas seniausias Vilniaus rajonas – Antakalnis. Priekyje perspektyvos, dešinėje pusėje, – medžiai, kairėje – namai su raudonais stogais. Toliau perspektyvos – Vilniaus išganytojo bažnyčia, dar kitaip žinoma kaip Vilniaus Viešpaties Jėzaus bažnyčia su buvusiu trinitorių vienuolynu. Bažnyčia matosi ne visa, tik jos viršutiniai kupolai ir fasadas su dviem bokštais. Architektūros fone žaliuoja miškai. Dangus pilkas, debesuotas ir niūrus. Paveiksle išryškintas juodas kontūras, kuris suteikia paveikslui dekoratyvumo. Tapyba ekspresyvių, smulkių potėpių. Koloritas tamsių, „prigesintų“ spalvų.
Grafinio projekto autorė Eglė Ratkutė. Tiražas – 2500 vnt. Kokybė „PROOF“. Sidabro praba – 925 (Ag). Averse pavaizduota Sapiegų rūmų kompleksui priklausanti Vilniaus Išganytojo bažnyčia, kurios fone – išskirtinis aštuonkampis bažnyčios kupolas, į kurį žvelgiama iš apačios, tarsi būnant bažnyčioje. Dešinėje monetos pusėje įkomponuotas didysis Sapiegų herbas su Vyčiu. Ties viršutiniąja averso kraštine užrašas „LIETUVA”, ties apatiniąja – nominalas „20 €”, data „2019” ir gamintojo logotipas. Reverso centre pavaizduoti Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystės didžiojo etmono Kazimiero Jono Sapiegos, baroko laikotarpio didikų užmiesčio rūmų ir parko ansamblis. Ties viršutiniąja kraštine užrašas „SAPIEGŲ RŪMAI”. Gurtas lygus, su užrašu „LIETUVOS RŪMAI IR DVARAI * “. Moneta įtvirtinta apsauginėje kapsulėje, reprezentacinėje dėžutėje, su autentiškumo sertifikatu Nr. 0014.