O kościele
Historia kościoła sięga jeszcze XV wieku, kiedy ufundował go kasztelan wileński Kristinas Astikas. Datę powstania kościoła łączy się z 1406 rokiem, choć jego faktyczne wymurowanie nastąpiło w pierwszej połowie XV wieku. Kościół wzniesiono według popularnego wówczas modelu trójnawowej hali na planie kwadratu, z pięcioboczną apsydą, odzwierciedlającego styl gotycki.
W 1522 roku kościołowi podarowano kilka działek ziemi, a kościół katolicki wzmiankowany jest już w 1553 roku. Jednak w drugiej połowie XVI wieku, gdy właścicielami Vyžuonów zostali ewangelicy reformowani, kościół przeszedł w ich ręce. W okresie reformackim miały tu miejsce różne ważne wydarzenia: w 1611 roku w świątyni pochowano Mikołaja Radziwiłła, a w 1641 roku – księcia Krzysztofa Radziwiłła Młodszego.
W 1656 roku, na mocy wyroku sądu zamkowego w Ukmergė, kościół zwrócono katolikom. Od tego czasu kościół i parafia zmieniały się, były stale odnawiane i rozbudowywane. W 1736 roku zbudowano plebanię, a od 1777 roku wzmiankowana jest też szkoła parafialna. Pod koniec XVIII wieku kościół miał już dwie kaplice boczne i przedsionek.
W czasach carskiej Rosji, w 1796 roku, podczas pożaru miasteczka kościół spłonął, lecz po kilku latach został odbudowany. W XIX wieku, z inicjatywy proboszcza Antanasa Drukteinisa, kościół przebudowano i powiększono, zainstalowano nowe organy oraz stacje drogi krzyżowej.
W XX wieku historia kościoła również obfituje w wydarzenia. Podczas pierwszej wojny światowej dzwony wywieziono do Rosji, a po wojnie kościół odnowiono i ponownie ożywiono. Proboszcz Aleksandras Mileika czynnie dbał o remont i zachowanie kościoła, lecz w 1941 roku został aresztowany i zesłany na Syberię. Druga wojna światowa również odcisnęła swoje piętno – w 1944 roku wypadły szyby z okien kościoła.
Architektonicznie kościół jest zbudowany na planie krzyża łacińskiego, z trójboczną apsydą i jedną wieżą. Wewnątrz ma trzy nawy, przykryte sklepieniami krzyżowymi. Ogrodzenie terenu przykościelnego wykonano z muru kamiennego, a w ścianie fasady tylnej wmurowano relikwie o znaczeniu historycznym – głowę węża Vyžasa oraz szwedzką kulę armatnią.
Kościół św. Jerzego w Vyžuonach, który przetrwał wiele przemian historycznych i trudności, stoi dziś jako symbol wiary i historii, opowiadający o wielkości litewskiej przeszłości i determinacji ludzi w zachowaniu dziedzictwa kulturowego.
Galeria i zasoby
Opisy materiałów archiwalnych są podane po litewsku.
Dailininko Algirdo Jono Indrašiaus (1937–2024) paveikslas skirtas dviejų vyžuoniškių rašytojų: prozininko Broniaus Radzevičiaus (1940–1980) ir poeto, literatūros kritiko Antano Masionio (1941–1974) atminimui. Jis signuotas paveikslo apačioje: „A. Indr 80“. Paveikslas įrėmintas masyviame pilkos spalvos mediniame rėme. Kitoje pusėje yra dailininko antspaudas ir juodu flomasteriu bei juodu pieštuku užrašytas jo autografas. Pritvirtinta lininė virvelė paveikslui pakabinti.
Šių įžymių rašytojų veidai pavaizduoti pakilę virš gimtinės kalvos, abipus „priešaušrių vieškelio“ (gal projekcijos į laisvą Lietuvą). Paveikslo šerdis – legendomis apipinta gotikinė Vyžuonų šv. Jurgio bažnyčia su sienoje įmūrytu akmeniu, vadinamu žalčio Vyžo galva (žalčio kulto liekana).